Bảng chữ cái: dạy con nối mặt chữ với âm thanh trước lớp một

Bảng chữ cái là thứ gần như phụ huynh nào cũng dạy con trước khi vào lớp một, và cũng là chỗ nhiều người dạy lệch mà không hay biết. Bài này không bám theo một bộ sách hay một khung chương trình cụ thể nào, bởi cách dạy chữ trong trường thay đổi theo từng bộ sách và từng thời kỳ — ngay cả chuyện đếm có bao nhiêu đơn vị chữ cũng cho ra kết quả khác nhau tùy cách phân loại, nên con số chính xác bạn hãy theo đúng cuốn sách con đang học và hỏi lại giáo viên chủ nhiệm.

Phần còn lại, phần không đổi theo sách vở, mới là thứ bài viết muốn bàn: làm sao để một đứa trẻ nối được hình dạng của chữ trên giấy với âm thanh phát ra từ miệng. Rất nhiều trẻ đọc vanh vách cả bảng chữ cái theo thứ tự nhưng đưa một chữ bất kỳ ra giữa trang thì đứng hình. Đó không phải là trẻ kém, mà là trẻ đã học nhầm thứ khác với thứ cần học.

Bảng chữ cái không phải là dãy ký tự để học thuộc

Thuộc thứ tự không đồng nghĩa với biết đọc

Khi trẻ đọc trơn một mạch từ đầu đến cuối, cái trẻ nhớ thường là giai điệu chứ không phải từng ký tự. Não trẻ ghi lại chuỗi âm thanh liền nhau giống như nhớ một bài hát, và trong chuỗi đó mỗi chữ chỉ tồn tại nhờ chữ đứng trước nó. Bỏ chuỗi đi thì từng mắt xích rời ra và không còn nghĩa lý gì. Phép thử rất đơn giản: viết vài chữ lộn xộn trên giấy rồi chỉ vào một chữ ở giữa. Nếu trẻ phải lẩm nhẩm lại từ đầu mới nói được, thì cái trẻ thuộc là bài hát, không phải chữ.

Mục tiêu thật sự là nối mặt chữ với âm thanh

Đọc, hiểu ở mức cơ học nhất, là chuyển một hình vẽ thành một tiếng động trong đầu. Việc nhận diện mặt chữ và việc gọi đúng âm tương ứng phải chạy gần như đồng thời thì trẻ mới đọc trơn được. Vì vậy mục tiêu của giai đoạn tiền tiểu học không phải là số chữ trong bảng chữ cái mà trẻ nhớ được, mà là độ chắc của sợi dây nối giữa hình và âm. Một đứa trẻ biết ít chữ nhưng nối chắc sẽ vượt rất nhanh một đứa trẻ thuộc hết nhưng nối lỏng.

Tên chữ và âm của chữ, chỗ nhầm khiến trẻ ghép vần sai

Cùng một ký tự nhưng có hai cách gọi

Đây là điểm mấu chốt mà phần lớn phụ huynh không để ý. Mỗi ký tự trong bảng chữ cái có tên gọi riêng, dùng để định danh nó khi ta nói về nó — giống như cách ta đọc từng chữ khi đánh vần một biển số hay một mã số. Nhưng khi ký tự đó nằm trong một tiếng và tham gia tạo ra âm thanh, nó lại mang một giá trị âm khác hẳn. Chữ b có tên là “bê” nhưng âm của nó là “bờ”. Chữ m tên là “em-mờ” còn âm là “mờ”. Chữ c tên là “xê” nhưng âm là “cờ”.

Vì sao nhầm hai thứ này thì trẻ ghép ra kết quả sai

Hãy thử ghép bằng tên chữ mà xem. Trẻ nhìn thấy tiếng “ba”, nhớ rằng chữ đầu tên là “bê”, chữ sau là “a”, rồi nối lại thành “bê-a”. Kết quả ấy không dẫn tới đâu cả, và trẻ sẽ tự kết luận rằng mình đọc sai, rằng đọc là việc khó hiểu. Ngược lại, nếu trẻ dùng âm, “bờ” nối với “a” cho ra “ba” ngay lập tức, và trẻ nhận được phần thưởng lớn nhất của việc học đọc: cảm giác mình vừa tự giải được một câu đố. Cảm giác đó là nhiên liệu cho mọi chữ tiếp theo.

Nói lại với con thế nào cho đỡ rối

Cách gọn nhất là tách bạch hai tình huống ngay từ đầu. Khi hai mẹ con nói chuyện về chữ, ví dụ “chữ này là chữ gì”, thì dùng tên. Khi bắt tay vào ghép vần thành tiếng, thì chỉ dùng âm, tuyệt đối không xen tên vào. Nhiều phụ huynh vô thức trộn lẫn hai kiểu trong cùng một buổi, và trẻ không có cách nào đoán được lúc nào dùng cái nào. Nếu trẻ đang ghép mà bật ra tên chữ, đừng nói “sai rồi”, chỉ cần nhắc: “lúc ghép mình dùng tiếng kêu của chữ nhé”.

Lợi thế lớn của tiếng Việt khi trẻ tập đọc

Chữ viết bám khá sát cách phát âm

So với nhiều ngôn ngữ cũng dùng bảng chữ cái Latinh, tiếng Việt dễ hơn hẳn ở khoản này. Trong tiếng Anh, một tổ hợp chữ có thể đọc theo nhiều kiểu tùy từ, nên trẻ buộc phải nhớ mặt từng từ chứ không thể chỉ dựa vào quy tắc. Tiếng Việt thì phần lớn trường hợp, ghép đúng âm là ra đúng tiếng. Điều này có một hệ quả rất thực tế cho phụ huynh: bạn không cần dạy con nhớ hàng nghìn từ, bạn chỉ cần dạy con thao tác ghép. Nắm được thao tác ấy, trẻ tự đọc được cả những tiếng chưa từng gặp.

Dấu thanh, phần trẻ hay vướng nhất

Đổi lại lợi thế trên, tiếng Việt đặt thêm một tầng mà trẻ phải xử lý: dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng và cả trường hợp không mang dấu. Với trẻ, dấu thanh trừu tượng hơn phụ âm và nguyên âm rất nhiều, vì nó không phải một âm rời có thể kêu lên riêng, nó là cái làm đổi giọng của cả tiếng. Thêm nữa, ở nhiều vùng, hỏi và ngã gần như không phân biệt trong lời nói hằng ngày, nên trẻ nghe giống nhau mà viết lại phải khác nhau. Đây là chỗ cần kiên nhẫn nhất.

Cách giúp trẻ dễ vào là gắn dấu với chuyển động và với so sánh. Đọc một tiếng ở dạng không dấu rồi lần lượt thêm từng dấu, để trẻ nghe rõ tiếng biến đổi thế nào, thay vì học thuộc tên gọi của dấu. Nhiều trẻ nắm dấu nhanh hơn hẳn khi được đưa tay lên xuống theo giọng, bởi lúc đó trẻ đang cảm nhận bằng cơ thể chứ không phải ghi nhớ bằng lý trí.

Biểu hiện thường thấy ở trẻ	Điều đang diễn ra bên dưới	Hướng xử lý cho phụ huynh
Đọc trơn cả dãy nhưng chỉ chữ giữa thì tắc	Trẻ nhớ chuỗi âm thanh, chưa nhớ từng mặt chữ	Xáo trộn thứ tự, chỉ ngẫu nhiên, bỏ hẳn việc đọc theo dãy
Ghép ra kết quả lạ, không thành tiếng nào	Trẻ đang dùng tên chữ thay cho âm chữ	Tách bạch hai cách gọi, khi ghép chỉ dùng âm
Đọc đúng tiếng nhưng sai dấu	Tai chưa tách được thanh điệu khỏi phần còn lại	Đọc cùng một tiếng với các dấu khác nhau, thêm động tác tay
Nhìn chữ này đọc thành chữ kia	Hai chữ có nét viết gần giống nhau	Tạm tách hai chữ ra xa nhau, dạy cách nhau vài hôm
Đọc được sách quen, sách lạ thì không	Trẻ đang nhớ nội dung theo trí nhớ, chưa thật sự giải mã	Đổi sách mới, che tranh minh họa khi đọc thử

Dạy theo thứ tự nào và dạy ở đâu ngoài bàn học

Nguyên tắc sắp xếp thứ tự, không phải danh sách cứng

Thứ tự trong bảng chữ cái là thứ tự để tra cứu, không phải thứ tự tối ưu để dạy. Ở mức nguyên tắc, có mấy điều đáng cân nhắc. Gom những chữ có nét viết gần nhau thành nhóm để trẻ thấy chúng là họ hàng, nhưng đừng dạy hai chữ dễ lẫn ngay sát nhau trong cùng một buổi. Ưu tiên những âm trẻ phát ra dễ và nghe rõ trước, để trẻ có thành công sớm. Và cho trẻ ghép những tiếng đơn giản ngay khi vừa biết vài chữ, đừng đợi học xong hết mới ghép.

Học chữ ở ngoài đường và trên bàn ăn

Ép một đứa trẻ năm tuổi ngồi yên là cách nhanh nhất để nó ghét chữ. Trong khi đó những chữ trong bảng chữ cái có ở khắp nơi, chỉ cần người lớn chỉ ra. Đi ngoài đường thì tìm chữ trên biển hiệu, trên số nhà, trên vỏ hộp sữa. Ở nhà thì vẽ chữ bằng ngón tay lên lưng nhau rồi đoán, nặn chữ bằng đất, xếp chữ bằng que, bằng dây len, bằng hạt đậu. Những trò này có một ưu thế mà bàn học không có: trẻ dùng tay và mắt cùng lúc, và nhớ lâu hơn hẳn.

Một cách khác rất nhẹ nhàng là đọc sách tranh cùng con mỗi tối và thỉnh thoảng đưa ngón tay chạy theo dòng chữ đang đọc. Bạn không cần bắt con đọc, chỉ cần con thấy rằng những hình ngoằn ngoèo kia chính là nguồn gốc của câu chuyện đang nghe. Đó là lúc kỹ năng đọc sớm hình thành mà đứa trẻ không hề biết mình đang học.

Những sai lầm phổ biến và lúc nên hỏi người có chuyên môn

Bốn thứ phụ huynh hay mắc nhất

Thứ nhất là ép học bảng chữ cái quá sớm, khi trẻ chưa đủ chú ý để ngồi theo dõi một việc trừu tượng; kết quả thường là trẻ học được ít mà mất hứng thì nhiều. Thứ hai là so sánh với con nhà người khác, điều này không thúc đẩy trẻ mà chỉ dạy trẻ rằng học chữ gắn liền với cảm giác thua kém. Thứ ba là sửa lỗi ngay lập tức từng tiếng một, khiến trẻ dần ngại mở miệng vì biết chắc sẽ bị ngắt. Thứ tư là kéo dài một buổi học quá lâu, trong khi trẻ tuổi này chỉ tập trung được từng đợt rất ngắn.

Với lỗi thứ ba, có một cách thay thế đơn giản: nghe hết câu rồi mới nhắc lại câu đó một lần cho đúng, không bình luận gì thêm. Trẻ nghe mẫu đúng vẫn học được, mà không mất đi sự tự tin. Phát âm chuẩn là thứ đến dần theo thời gian, còn sự tự tin thì mất rồi rất khó lấy lại.

Khi nào nên trao đổi với giáo viên

Có những dấu hiệu đáng để bạn hỏi ý kiến giáo viên hoặc người có chuyên môn, không phải để lo lắng mà để được quan sát kỹ hơn. Chẳng hạn trẻ đã học một chữ rất nhiều lần trong thời gian dài mà hôm sau vẫn như chưa từng gặp; trẻ có vẻ không nghe rõ hoặc hay nhìn miệng người nói; trẻ nheo mắt, dụi mắt, dí sát mặt vào trang giấy; hoặc trẻ tỏ ra sợ hãi rõ rệt mỗi khi thấy sách. Người lớn không nên tự kết luận nguyên nhân, bởi cùng một biểu hiện có thể đến từ rất nhiều hướng khác nhau, trong đó có cả những lý do rất đời thường như mệt, thiếu ngủ hay chưa quen nề nếp.

Điều quan trọng cần nhớ là nhịp học của mỗi trẻ khác nhau rất xa, và khoảng cách ở giai đoạn này gần như không nói lên điều gì về lâu dài. Nhiều đứa trẻ chậm hơn bạn cùng lứa vài tháng rồi bắt kịp gọn gàng chỉ sau một học kỳ. Việc của phụ huynh không phải là đẩy con chạy nhanh hơn, mà là giữ cho con còn muốn chạy xem thêm tại mh-hr.com.vn.

Kết luận

Nếu chỉ giữ lại một ý từ bài này, hãy giữ ý phân biệt tên chữ và âm chữ, vì nó giải thích phần lớn các trường hợp trẻ thuộc chữ mà không đọc được. Dạy bảng chữ cái trước lớp một không phải là cuộc đua xem ai nhớ nhiều hơn, mà là việc xây một sợi dây bền giữa cái mắt nhìn thấy và cái tai nghe được. Tiếng Việt đã cho trẻ một lợi thế đáng kể ở chỗ chữ bám khá sát âm; phần còn lại là thời gian, sự kiên nhẫn và những buổi chơi chữ ngắn nhưng đều. Còn danh sách cụ thể, cách gọi và thứ tự dạy thì bạn nên theo đúng bộ sách của con và trao đổi với giáo viên, vì đó mới là thứ con sẽ dùng hằng ngày ở lớp.