Lịch sử Dầu mỏ: Từ giếng Drake đến địa chính trị năng lượng

Lịch sử Dầu mỏ là hành trình mà một chất lỏng đen từng chỉ dùng để trám thuyền, thắp sáng, dần trở thành “mạch máu” của công nghiệp hiện đại. Từ những giếng dầu đầu tiên, các đợt bùng nổ khai thác, cho đến những cú sốc giá làm rung chuyển kinh tế thế giới, dầu mỏ luôn gắn với công nghệ, thương mại và quyền lực. Bài viết này tóm lược các cột mốc quan trọng để bạn hiểu vì sao một tài nguyên thiên nhiên lại có thể định hình cả thế kỷ.

Lịch sử Dầu mỏ từ thời cổ đại đến bùng nổ công nghiệp

Dấu vết dầu mỏ trong đời sống cổ đại

Từ rất sớm, con người đã biết dùng nhựa đường và các dạng “dầu rỉ” tự nhiên để chống thấm và kết dính vật liệu xây dựng. Ở nhiều vùng Trung Đông, dầu lộ thiên xuất hiện như những vệt đen trên mặt đất, trở thành nguồn vật liệu tiện dụng cho đời sống thường ngày. Dù chưa có khái niệm “nhiên liệu” như hiện nay, những ứng dụng ban đầu này đã mở đường cho việc quan sát và tích lũy kinh nghiệm về khai thác.

Bước ngoặt thế kỷ 19: từ dầu thắp sáng đến ngành công nghiệp

Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, nhu cầu chiếu sáng tăng mạnh khiến dầu cá voi dần trở nên đắt đỏ và khan hiếm. Khi dầu hỏa (kerosene) được tinh chế và phổ biến, thị trường bắt đầu tìm một nguồn nguyên liệu ổn định hơn để sản xuất. Nhiều thử nghiệm khoan và thu gom dầu diễn ra ở Bắc Mỹ và châu Âu, đặt nền móng cho ngành lọc – hóa dầu hiện đại.

Giếng Drake 1859 và cách dầu mỏ “đi vào” kinh tế đại chúng

Lịch sử Dầu mỏ thường được nhắc đến với giếng khoan của Edwin Drake tại Pennsylvania (1859), vì đây là dấu mốc mang tính biểu tượng cho khai thác theo kiểu công nghiệp. Từ thời điểm đó, sản lượng tăng nhanh, hệ thống vận chuyển bằng đường sắt và đường ống phát triển, kéo theo sự hình thành của các công ty dầu khí lớn. Dầu hỏa phục vụ chiếu sáng, bôi trơn máy móc và dần trở thành hàng hóa chiến lược khi động cơ đốt trong xuất hiện.

Động cơ đốt trong và “cơn khát xăng” đầu thế kỷ 20

Khi ô tô, tàu biển và sau đó là hàng không phát triển, xăng và nhiên liệu phản lực đưa dầu mỏ lên vị trí trung tâm của nền kinh tế. Những phát hiện lớn như Spindletop (Texas, 1901) tạo ra làn sóng đầu tư và cải tiến kỹ thuật khoan. Cùng lúc, việc chuẩn hóa quy trình tinh chế giúp các sản phẩm dầu mỏ đa dạng hơn, từ nhiên liệu đến nhựa và hóa chất nền.

Dầu mỏ, Trung Đông và trật tự năng lượng thế kỷ 20

Nhượng quyền khai thác và sự hình thành “bản đồ dầu mỏ” mới

Trong thế kỷ 20, các thỏa thuận nhượng quyền khai thác tại Iran, Iraq, Kuwait và Ả Rập Xê Út khiến Trung Đông trở thành tâm điểm năng lượng toàn cầu. Công nghệ địa chất – địa vật lý tiến bộ giúp các công ty xác định cấu trúc mỏ và mở rộng quy mô khai thác. Dòng dầu giá rẻ tạo lợi thế cho công nghiệp và quân sự, đồng thời làm gia tăng sự phụ thuộc của nhiều nền kinh tế vào nguồn cung từ khu vực này.

Chiến tranh, tái thiết và vai trò chiến lược của dầu mỏ

Trong Thế chiến II và giai đoạn hậu chiến, nhiên liệu quyết định tốc độ cơ giới hóa và khả năng hậu cần. Sau chiến tranh, kinh tế tăng trưởng mạnh kéo nhu cầu năng lượng tăng theo, khiến các chuỗi cung ứng dầu mỏ phải mở rộng từ khai thác, vận chuyển đến lọc hóa dầu. Những tuyến hàng hải và “điểm nghẽn” như eo biển quan trọng dần trở thành vấn đề an ninh, không chỉ là câu chuyện thương mại.

OPEC và bước chuyển từ “giá rẻ” sang “đàm phán quyền lực”

Lịch sử Dầu mỏ bước sang chương mới khi các nước sản xuất tìm cách nâng tiếng nói đối với giá và sản lượng, tiêu biểu là việc thành lập OPEC (1960). Từ đây, thị trường không còn do các tập đoàn dầu khí phương Tây chi phối tuyệt đối, mà dần trở thành thế cân bằng giữa nhà sản xuất, nhà tiêu thụ và các yếu tố chính trị. Những quyết định về hạn ngạch, định giá, cùng xu hướng quốc hữu hóa tài nguyên ở một số quốc gia đã thay đổi cách thế giới nhìn nhận dầu mỏ như một “đòn bẩy” địa chính trị.

Cú sốc 1973–1979 và bài học về phụ thuộc năng lượng

Khủng hoảng dầu mỏ 1973 (liên quan lệnh cấm vận) và biến động 1979 (gắn với bất ổn Trung Đông) đẩy giá tăng mạnh và tạo ra lạm phát, suy thoái ở nhiều nước. Từ đó, các quốc gia tiêu thụ lớn thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung, và xây kho dự trữ chiến lược. Các tiêu chuẩn hiệu suất nhiên liệu cũng được siết chặt, chứng minh rằng chính sách có thể tác động trực tiếp đến nhu cầu dầu mỏ trong dài hạn.

Công nghệ mới, dầu đá phiến và chuyển dịch năng lượng

Khai thác ngoài khơi, mỏ sâu và “biên giới” kỹ thuật

Từ nửa sau thế kỷ 20, khai thác ngoài khơi phát triển mạnh ở nhiều nơi như Biển Bắc và Vịnh Mexico, kéo theo sự ra đời của giàn khoan hiện đại và công nghệ an toàn. Công nghệ địa chấn 3D, khoan định hướng và quản trị mỏ giúp tăng hệ số thu hồi, biến nhiều mỏ khó thành mỏ thương mại. Cùng lúc, các nguồn “khác thường” như cát dầu, dầu nặng cho thấy dầu mỏ không chỉ đến từ các mỏ truyền thống.

Dầu đá phiến và cuộc tái cân bằng cung – cầu

Lịch sử Dầu mỏ những thập niên gần đây gắn chặt với “cách mạng” dầu đá phiến, nhờ khoan ngang và nứt vỉa thủy lực giúp khai thác hiệu quả hơn. Nguồn cung tăng nhanh ở một số quốc gia đã làm thị trường biến động, tạo các chu kỳ dư cung – thiếu cung rõ rệt hơn. Điều này khiến chiến lược của cả nhà sản xuất lẫn nhà tiêu thụ phải linh hoạt, và giá dầu trở nên nhạy cảm với dữ liệu kinh tế, địa chính trị lẫn kỳ vọng thị trường.

Áp lực khí hậu và tương lai vai trò của dầu mỏ

Trong bối cảnh mục tiêu giảm phát thải và mở rộng năng lượng tái tạo, nhu cầu dầu mỏ dài hạn chịu nhiều dấu hỏi. Tuy vậy, dầu mỏ vẫn là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho hóa dầu, vật liệu và nhiều ngành vận tải khó thay thế trong ngắn hạn. Xu hướng hiện nay là tối ưu hiệu suất, giảm rò rỉ, tăng tính minh bạch chuỗi cung ứng và đầu tư công nghệ sạch hơn để “giảm dấu chân carbon” của ngành khám phá thêm tại Khí Phách.

Lịch sử Dầu mỏ vì thế không chỉ là câu chuyện của giếng khoan và nhà máy lọc dầu, mà còn là lịch sử của công nghiệp hóa, toàn cầu hóa và những lựa chọn năng lượng của nhân loại. Khi công nghệ và chính sách thay đổi, vai trò của dầu mỏ có thể dịch chuyển, nhưng các bài học về phụ thuộc nguồn cung, an ninh năng lượng và quản trị tài nguyên vẫn còn nguyên giá trị. Hiểu các mốc lớn sẽ giúp bạn đọc thị trường, kinh tế và địa chính trị rõ ràng hơn trong hiện tại.