Solo Leveling và sức hút của dòng truyện hệ thống lên cấp

Solo Leveling là cái tên mà gần như ai từng đọc truyện tranh mạng trong vài năm gần đây cũng nghe qua, và nó thường bị dùng như từ đại diện cho cả một dòng truyện chứ không riêng một tác phẩm. Bài này không kể nội dung, không nói về nhân vật hay các bản chuyển thể, vì những thứ đó bạn nên xem thẳng ở nơi tác phẩm được phát hành chính thức. Thay vào đó tôi muốn mổ xẻ cái khuôn mà cả dòng truyện này đang chạy: khuôn hệ thống và lên cấp, thứ mượn gần như nguyên vẹn cấu trúc của game nhập vai rồi đặt vào trang truyện. Hiểu được cái khuôn ấy thì bạn vừa biết vì sao mình đọc mãi không dứt, vừa nhận ra lúc nào một tác phẩm trong dòng bắt đầu đi xuống.

Solo Leveling và cái khuôn hệ thống lên cấp mượn thẳng từ game

Trước khi dòng truyện này phổ biến, phần lớn truyện hành động vẫn kể chuyện trưởng thành theo lối cũ: nhân vật khổ luyện, gặp biến cố, rồi một ngày nào đó độc giả nhận ra họ đã mạnh hơn. Cái khuôn mới làm khác hẳn ở chỗ nó gắn một lớp giao diện lên trên câu chuyện, nơi mọi thứ được đo đếm và hiển thị. Sức mạnh không còn là cảm giác mơ hồ mà là con số, kinh nghiệm không còn là năm tháng mà là thanh tiến độ. Đó là lý do người ta hay dùng Solo Leveling như một nhãn chung, dù thực tế cái nhãn ấy đang chỉ vào một công thức kể chuyện chứ không phải một cuốn truyện.

Hệ thống trong truyện thực chất là gì

Cái gọi là hệ thống ở đây là một lớp thông tin song song với thế giới truyện, chỉ nhân vật chính nhìn thấy và tương tác được. Nó hiện bảng, giao việc, tính công, trao thưởng, đôi khi còn bình luận. Về mặt kỹ thuật kể chuyện, đây là một thủ pháp rất tiện: nó cho phép tác giả nói thẳng với độc giả về tình trạng nhân vật mà không cần vòng vo qua lời thoại hay độc thoại nội tâm. Một dòng chữ hiện lên là đủ thay cho cả trang miêu tả, và trong truyện tranh mạng vốn tính từng nhịp cuộn, sự tiết kiệm đó rất có giá.

Vì sao nên đọc nó như một dòng, không phải một tác phẩm

Khi một công thức chứng minh được sức hút, nó lập tức được nhân bản, và cái tên Solo Leveling dần trở thành cách gọi tắt cho cả nhóm tác phẩm chạy chung bộ khung ấy. Đọc chúng như những câu chuyện riêng lẻ thì dễ chán vì chúng giống nhau, nhưng đọc như các biến thể của cùng một khuôn thì lại thú vị, bởi cái đáng bàn là tác giả xoay xở thế nào bên trong ràng buộc đó.

Những thành phần cố định làm nên mô-típ

Nếu tháo rời những tác phẩm hay được xếp chung với Solo Leveling, bạn sẽ thấy chúng dùng chung một bộ linh kiện đến mức liệt kê ra được. Thể loại nào cũng có quy ước và quy ước tồn tại vì nó hiệu quả, vấn đề chỉ nảy sinh khi tác giả lắp linh kiện mà quên nghĩ thêm gì.

Điểm khởi đầu ở đáy và khoảng cách cần lấp

Gần như luôn luôn, nhân vật yếu nhất là điểm xuất phát. Khoảng cách giữa vị trí ban đầu và đích đến chính là nhiên liệu của toàn bộ câu chuyện, khoảng cách càng lớn thì dư địa kể càng dài, và nó cũng tạo ra chỗ đứng dễ đồng cảm cho người đọc. Cái bẫy nằm ở chỗ nếu sự yếu kém ban đầu chỉ là trang trí, tồn tại vài chương rồi biến mất không dấu vết, thì nền móng cảm xúc của cả truyện coi như rỗng.

Nhiệm vụ, phần thưởng và chỉ số nhìn thấy được

Thành phần thứ hai là vòng lặp nhiệm vụ và phần thưởng. Hệ thống ra việc, nhân vật làm, chỉ số tăng, việc khó hơn xuất hiện. Vòng lặp này vay mượn trực tiếp từ thiết kế game, nơi người ta đã dành nhiều thập kỷ để tinh chỉnh đúng cái cảm giác “gần xong rồi, làm nốt”. Trên trang truyện, mỗi lần bảng chỉ số nhảy lên là một liều thỏa mãn nhỏ, và các liều nhỏ ấy xếp sát nhau đủ dày để người đọc không kịp thấy trống.

Kẻ địch mạnh dần theo đúng nhịp

Thành phần cuối là đường cong đối thủ. Kẻ địch trong dòng này hiếm khi xuất hiện lộn xộn, chúng được xếp theo bậc và mỗi bậc vừa đủ khó hơn bậc trước, nên người đọc luôn hiểu mình đang ở đâu trên bản đồ. Nhưng cũng vì thế mà kết cục của mỗi trận thường đoán được từ trước, buộc tác giả phải tìm sự hấp dẫn ở chỗ khác.

Khía cạnh	Truyện anh hùng truyền thống	Dòng hệ thống lên cấp
Cách đo sức mạnh	Cảm nhận qua tình huống	Hiển thị bằng chỉ số rõ ràng
Nhịp tiến bộ	Có giai đoạn chững, mơ hồ	Đều, thấy được sau mỗi chặng
Động cơ nhân vật	Lý tưởng, trách nhiệm, quan hệ	Hoàn thành mục tiêu hệ thống giao
Nguồn hồi hộp	Không biết nhân vật sẽ chọn gì	Không biết phần thưởng lần này là gì
Rủi ro về sau	Nhân vật dễ đứng yên	Truyện dễ rơi vào leo thang

Vì sao cấu trúc này thỏa mãn hơn truyện anh hùng truyền thống

Câu trả lời ngắn gọn là vì nó lượng hóa được tiến bộ. Trong truyện cũ, giai đoạn nhân vật đang lớn lên thường là giai đoạn mơ hồ nhất, độc giả phải tin lời tác giả rằng nhân vật đã khác đi. Cái khuôn mà Solo Leveling đại diện xóa bỏ khoảng mơ hồ ấy bằng cách biến mọi bước tiến thành thứ nhìn thấy được.

Tiến bộ được lượng hóa nên không ai phải đoán

Đây là điểm mạnh thật sự và cũng là điểm tôi nghĩ ít người gọi tên đúng. Cảm giác hụt hẫng khi đọc truyện dài thường đến từ chỗ không biết mình đang đi tới đâu, nhân vật loay hoay mãi mà không rõ có khá lên không. Khi tiến bộ trở thành chỉ số sức mạnh hiển thị trên trang, nỗi hụt hẫng đó bị triệt tiêu gần hết. Mỗi chương đều để lại một bằng chứng cụ thể rằng câu chuyện đã nhích lên, và bằng chứng cụ thể là thứ não người bám vào rất chắc.

Khoái cảm lên cấp mà không phải bỏ công

Phần lớn độc giả của dòng này đã chơi game nhập vai, nghĩa là họ đã được huấn luyện sẵn để thấy sung sướng khi con số tăng. Điều Solo Leveling và các tác phẩm cùng khuôn làm được là tách khoái cảm ấy ra khỏi cái giá của nó. Trong game, muốn lên cấp thì phải cày cấp, phải bỏ hàng chục giờ lặp đi lặp lại. Trên trang truyện, bạn hưởng đúng cảm giác đó trong vài phút cuộn màn hình, không mất gì cả. Nói thẳng ra, đây là một hình thức tiêu thụ phần thưởng mà không trả chi phí, và nó hiệu quả đến mức gần như không công bằng với các thể loại khác.

Điểm yếu cố hữu và cách nhận ra tác phẩm được viết tử tế

Đến đây thì phải nói phần khó chịu. Chính cái làm nên sức hút của dòng Solo Leveling cũng là thứ bào mòn nó về sau, và gần như tác phẩm dài nào cũng phải đối mặt, chỉ khác nhau ở chỗ tác giả xử lý khéo tới đâu.

Khi sức mạnh chỉ là con số thì đối thủ chỉ cần con số lớn hơn

Một khi bạn đã quy sức mạnh về đại lượng có thể so sánh, bạn tự đóng khung mọi xung đột về sau thành phép so sánh. Muốn tạo căng thẳng, tác giả chỉ còn cách cho đối thủ một con số lớn hơn, rồi lại nâng nhân vật lên để bắt kịp, rồi lại nâng đối thủ. Đó là leo thang sức mạnh, và nó vô nghĩa ở chỗ sau vài vòng thì bản thân các con số không còn mang thông tin gì nữa, chỉ còn là ký hiệu cho “mạnh hơn cái vừa rồi”. Độc giả cảm nhận được sự rỗng này rất sớm, dù thường không diễn đạt thành lời mà chỉ thấy truyện càng lúc càng nhạt.

Ba dấu hiệu của một tác phẩm viết chắc tay

Vậy làm sao nhận ra tác phẩm nào trong dòng đáng bỏ thời gian. Theo tôi có ba dấu hiệu khá đáng tin. Thứ nhất, nhân vật phải trả giá cho sức mạnh: sức mạnh lấy đi thứ gì đó, một quan hệ, một phần con người, một khả năng quay lại cuộc sống cũ. Thứ hai, xung đột không chỉ là ai mạnh hơn, mà còn là nên dùng sức mạnh ấy vào việc gì và với ai. Thứ ba, thế giới có quy luật nhất quán, nghĩa là những gì hệ thống cho phép ở chương đầu vẫn còn đúng ở chương sau, và tác giả không phá luật của chính mình mỗi khi bí.

Một tác phẩm trong dòng này hỏng không phải vì nhân vật quá mạnh, mà vì tác giả hết thứ để mất.

Định dạng đọc dọc và vì sao độc giả Việt đông đến vậy

Không thể tách công thức này khỏi hình thức trình bày của nó. Các tác phẩm kiểu Solo Leveling gắn liền với cách đọc cuộn dọc trên màn hình điện thoại, và sự ăn khớp giữa nội dung với định dạng là một phần lý do nó lan nhanh đến vậy.

Nhịp cuộn dọc hợp với nhịp lên cấp

Khi đọc dọc trên điện thoại, tác giả kiểm soát được thứ tự người đọc nhìn thấy mọi thứ theo cách mà trang giấy chia ô không làm được. Có thể kéo dài một khoảng trống để tạo hồi hộp, rồi cho bảng thông báo hiện ra đúng lúc ngón tay vừa cuộn tới. Nhịp đó gần với nhịp của một màn chơi hơn là nhịp của một trang sách, và nó khớp tự nhiên với vòng lặp nhiệm vụ rồi phần thưởng. Nói cách khác, định dạng không chỉ chở nội dung mà còn khuếch đại đúng thứ nội dung này cần khuếch đại.

Độc giả Việt và con đường tiếp cận

Ở Việt Nam, dòng này tìm được lượng người đọc rất đông và khá sớm, và điều đó có vài nguyên nhân dễ hiểu. Thói quen đọc truyện trên điện thoại đã hình thành từ trước, lượng người chơi game nhập vai lớn nên cái khuôn chỉ số không cần giải thích, và bản thân mô-típ nhân vật đi lên từ con số không vốn đã quen thuộc trong văn hóa đọc truyện dài. Thêm nữa, nội dung dạng này ít phụ thuộc vào nền văn hóa gốc, nên gần như không có rào cản khi chuyển sang tiếng Việt.

Đọc ở đâu thì hợp lý

Về chỗ đọc, nguyên tắc đơn giản là chọn nền tảng có bản quyền, và bạn nên tự tra xem tác phẩm mình quan tâm đang được phát hành hợp pháp ở đâu vì điều này thay đổi theo thời gian. Bản dịch lậu tiện thật, nhưng nó có một hệ quả rất cụ thể: người làm ra tác phẩm không nhận được gì từ lượt đọc của bạn, và một dòng truyện sống được hay không phụ thuộc vào chuyện đó nhiều hơn người ta tưởng tại mh-hr.com.vn.

Kết luận

Nhìn tổng thể, sức hút của Solo Leveling và cả dòng truyện cùng khuôn không nằm ở một ý tưởng thiên tài nào, mà ở chỗ nó mượn đúng cơ chế đã được kiểm chứng trong game rồi gỡ bỏ phần vất vả. Đó là phát hiện thông minh về tâm lý người đọc, nhưng cũng là cái bẫy, vì khi mọi thứ quy về con số thì câu chuyện dễ cạn chỗ để đi. Nếu đang phân vân chọn đọc gì trong dòng này, hãy để ý xem nhân vật có mất gì khi mạnh lên không, xung đột có vượt ra ngoài phép so sánh sức mạnh không, và thế giới có giữ đúng luật của nó không.